عقلانیت مکانیزه و تولد همجنس گرایان در فرهنگ ایرانی – اخبار نبأ


در سال‌های اخیر یکی از عوامل تهدیدکننده میراث فرهنگی و آثار هنری کشورمان گسترش و بازتولید عقلانیت ابزاری در عرصه فرهنگ بوده است. پدیده ای که هر از چند گاهی به میراث و اموال فرهنگی آسیب می زند یا تخریب می کند و موجی از واکنش های عمومی را در جامعه ایجاد می کند.

در سال‌های اخیر یکی از عوامل تهدیدکننده میراث فرهنگی و آثار هنری کشورمان گسترش و بازتولید عقلانیت ابزاری در عرصه فرهنگ بوده است. پدیده ای که هر از چند گاهی به میراث و اموال فرهنگی آسیب می زند یا تخریب می کند و موجی از واکنش های عمومی را در جامعه ایجاد می کند. از منظر عقلانیت ابزاری، آنچه اهمیت دارد ابزار یا روش هایی است که انسان را به هدفش می رساند و هیچ چیز عقلانی نیست، بلکه اعمال، باورها و رفتارها نسبت به اهداف، عقلانی می شود. این رویکرد، گاه با هدف شهرسازی، تیغ بولدوزر را بر چهره بافت تاریخی و هویت شهری ایران می نشاند و گاه به بهانه خلق یک اثر هنری، آثار دیگر را دگرگون و تخریب می کند. پدیده ای که جدای از فعالیت دوستداران فرهنگ و هنر ایرانی، اراده قاطعی از سوی مسئولان برای مقابله با آن وجود ندارد.

آخرین نمونه از این آسیب ها در ۲۱ اسفند مصادف با هفته بزرگداشت حکیم نظامی در موزه هنرهای معاصر تهران برای اثر معروف و ارزشمند «ماده و اندیشه» هنرمند فقید ژاپنی نوریوکی هاراگوچی رخ داد. در افتتاحیه نمایشگاه «پنج گنج» و در حین نمایش، بدن این هنرمند در شرایط خطرناک و غیرعادی با روغن داخل اثر برخورد کرد و باعث نشت مقداری روغن از اثر شد. رویدادهای بازتابی در یکی از مهم ترین موزه های هنرهای معاصر جهان که جلوه دیگری از عقلانیت ابزاری را در مواجهه با داشته های فرهنگی کشورمان یادآوری می کند. در مورد این اجرا با حکیم نظامی و آثار و اندیشه های او توضیح مفصلی است، اما نکته اینجاست که ضرورت اجرای چنین اجرای جدی در دنیای آثار هنری غیرمنقول از ارزش بالایی برخوردار است. اثری با ماهیت خرابکارانه تا نمایشی هنری، ادای احترام به شخصیتی جهانی چون حکیم نظامی گنجوی. حادثه موزه هنرهای معاصر تهران نیز از نظر تعرض به قلمرو آثار جا افتاده موزه‌ای مصداق جرم است و اینکه مسئولان موزه چگونه اجرای آن را پذیرفتند، سوالی بی‌پاسخ است.

از منظر بررسی ناهنجاری های اجتماعی، وقوع وندالیسم در عرصه آثار هنری و فرهنگی کشورمان، شاید بلایی باشد که وندال ها در قرن پنجم میلادی بر سر شهر رم آوردند. وندال ها قبیله ای از آلمانی ها به رهبری جسریک بودند که در زمان سقوط امپراتوری روم غربی در سال ۴۵۵ پس از میلاد، شهر زیبای رم را غارت کردند و بسیاری از بناها و بناهای تاریخی و فرهنگی آن را بی دلیل ویران کردند. این قوم بدون توجه به ارزش و اهمیت ویرانه های روم باستان شروع به تخریب گسترده کردند. بر این اساس امروزه نیز تخریب بی‌رویه اشیاء و اقدامات فرهنگی یا عمومی یک ناهنجاری اجتماعی تلقی می‌شود و به یاد عقلانیت ابزاری خرابکاران وندالیسم از آن یاد می‌شود.

ظهور عقل گرایی و خرابکاری مکانیکی در سال های اخیر به اشکال مختلف به اموال هنری و میراث فرهنگی کشورمان آسیب رسانده و تخریب کرده است. تخریب بافت تاریخی شهرها، تخریب منازل تاریخی مانند خانه شهرداران تهران، تخریب مجسمه های شهری، یادگاری بر پیکره آثار تاریخی و فرهنگی و همچنین آسیب های جاده سازی و غیر مسئولانه. تداخل با میراث طبیعی ایران نمونه هایی از این ناهنجاری ها پدیده هایی که بیش از هر چیز حاصل عقلانیت ابزاری و نگاه جسریک به عاملان آنهاست.

این نوع رفتار و رویکرد مدیریتی دارای جنبه های خطرناک و پیامدهای منفی بسیاری است. از یک سو باعث از بین رفتن آثار ثابت هنری و میراث فرهنگی منحصر به فرد ایران می شود که به عنوان سرمایه های ملی متعلق به آیندگان است و هرگونه آسیب به آن جرم تلقی می شود. از سوی دیگر، فرآیندهای تخریب و آسیب به میراث فرهنگی، هویت شهر را از بین می برد و نسل های اصلی را از فرهنگ و هنر سرزمین ما جدا می کند. اتفاق ناخوشایندی که باعث تضعیف هنر و فرهنگ به عنوان مهمترین بستر برای تلطیف روحیه اجتماعی و ارتقای شادی جمعی در مواجهه با خشونت لجام گسیخته در جامعه می شود.